काठमाडौँ । यस वर्षको तिहारमा काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका विभिन्न सहरी क्षेत्रमा पटका, बारुद र भुइँचम्पाको प्रयोग अप्रत्याशित रूपमा बढेको छ । विगतका वर्षहरूमा फाट्टफुट्ट मात्र सुनिने पटकाको आवाज यसपालि सहरभरि गुञ्जिएर ध्वनि र वायु प्रदूषण दुवै बढाएको छ ।

राजधानीका गल्ली–गल्लीमा चर्को आवाजमा पड्किने पटकाले बालबालिका, बिरामी, ज्येष्ठ नागरिक र घरपालुवा जनावरसम्म प्रभावित भएका छन् । चाडपर्वको रमाइलोका नाममा फैलिएको ‘पटका आतङ्क’ ले शान्तिपूर्ण जीवन र सार्वजनिक स्वास्थ्यमाथि नै प्रश्न उठाएको देखिन्छ ।

बालबालिका र बिरामीलाई असहज

काठमाडौँ–३२ जडीबुटीकी शिला घिमिरेले दुई वर्षकी छोरी पटकाको आवाजले रातभर सुत्न नसकेको बताइन् । उनी भन्छिन्, “बच्चा निदाउन खोज्छ, अनि ठूला आवाजका पटका पड्किन्छन् । दीपावली मनाउने नाममा यस्तो आतङ्क किन?”

यस्तै, बौद्धका रामबहादुर तामाङ, जो दम र मुटुका बिरामी हुन्, पटकाको आवाजले मुटु हल्लिने र छाती दुख्ने गुनासो गर्छन् । ललितपुरका सुमन महर्जनले भने घरपालुवा कुकुर पटकाको आवाजले डराएर लुक्ने गरेको बताए ।

पढाइ र शान्तिमा असर

काठमाडौँ विश्वविद्यालयकी विद्यार्थी अञ्जु श्रेष्ठका अनुसार लगातार पड्किने पटकाले पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्नै गाह्रो भएको छ । उनी भन्छिन्, “रातभर पटका पड्किँदा अध्ययनमा बाधा पर्छ । यसपाली त हद नै नाघेको छ ।”

धार्मिक स्थलमा समेत अशान्ति

जनकपुरधामको जानकी मन्दिरमा पनि पटकाको प्रभाव देखिएको छ । मन्दिरका उत्तराधिकारी महन्त रामरोशन दासले दीपावलीको रात निरन्तर पटकाको आवाजले मन्दिरको पवित्रता भङ्ग भएकोमा दुःख व्यक्त गरे ।
उनले भने, “मिथिलाको संस्कृति सौम्यता, भक्ति र मर्यादामा टिकेको हो । पटका र धुवाँले होइन, दीप र भजनले जनकपुर उज्यालो बनोस् ।”

प्रहरी : “मानसिकता नै चुनौती”

नेपाल प्रहरीका प्रवक्ता डीआइजी विनोद घिमिरेका अनुसार यस वर्ष पटकाजन्य वस्तुको बरामद र पक्राउ विगतको तुलनामा धेरै भएको छ । उनले भने, “नागरिक समाजकै सोच बदल्न सकेनौं भने प्रहरीको प्रयास मात्रै पर्याप्त हुँदैन ।”
प्रहरीले सीमाक्षेत्र र बजारमा निगरानी बढाएको र विस्फोटजन्य पदार्थ ऐन २०७४ अनुसार कारबाही अघि बढाइएको जानकारी उनले दिए ।

सशस्त्र प्रहरीका डीएसपी शैलेन्द्र थापाले भने खुला सीमा र नागरिकको मानसिकता नै मुख्य चुनौती रहेको बताए । “सीमा नाकामा दैनिकजसो पटका बरामद भइरहेको छ,” उनले भने ।

स्वास्थ्य र वातावरणीय असर

वातावरण विज्ञ डा. रेजिना मास्के व्याञ्जुले पटकाको धुवाँमा रहेको सल्फर, कार्बन मोनोअक्साइडजस्ता रसायनले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने बताइन् । “विशेषगरी बालबालिकाको लागि यो अझ जोखिमपूर्ण छ । नजिकै पड्काइने भएकाले असर प्रत्यक्ष पर्छ,” उनले भनिन् ।

वातावरणविद् भुषण तुलाधारका अनुसार तिहारको समयमा वायु प्रदूषण बढ्ने तथ्य स्वीकार्य भए पनि अहिले दिल्लीजस्तो भयावह स्थिति भने नेपालमा छैन । तर उनले चेतावनी दिए, “यदि नियन्त्रण नहुँदा यो प्रवृत्ति यस्तै रह्यो भने आगामी वर्षहरूमा स्थिति झन् खराब हुन सक्छ ।”

दिल्लीको भयावह अनुभव

छिमेकी भारतको राजधानी दिल्लीमा दीपावलीका समयमा पटका र बारुद अत्यधिक प्रयोग हुँदा मंगलबार बिहान वायु गुणस्तर सूचकांक (AQI) ६८० पुगेको थियो — जुन ‘अत्यन्त खतरनाक’ श्रेणीमा पर्छ ।

निष्कर्ष

तिहार उज्यालोको पर्व हो । तर यस वर्षको दृश्यले त्यो उज्यालोलाई धुवाँ र आवाजले धमिलो बनाएको छ । प्रहरी, विज्ञ र नागरिक सबैको साझा आवाज छ —

“दीप जलाऔँ, पटका होइन; खुसी बाँडौं, प्रदूषण होइन ।”