छठ पर्व : आस्था, प्रकृति र सामाजिक सद्भावको अनुपम उत्सव

काठमाडौँ, नेपाल । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ मनाइने प्रत्येक चाडपर्वको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व छ। यिनै मौलिक पर्वहरूमध्ये छठ पर्व आस्था, निष्ठा, पवित्रता र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता अभिव्यक्त गर्ने एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो। विशेषगरी तराई–मधेश क्षेत्रमा श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइने यो पर्व पछिल्लो समय काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका विभिन्न भूभागमा समेत लोकप्रिय बन्दै गएको छ।

छठ पर्व मुख्यतः भगवान् सूर्य र छठी माताको आराधनामा समर्पित छ। सूर्यलाई सम्पूर्ण जीवजगत्को जीवन, ऊर्जा र प्रकाशको स्रोतका रूपमा सम्मान गर्दै यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। संसारका अधिकांश धार्मिक परम्परामा उदाउँदो सूर्यको पूजा गरिने भए पनि अस्ताउँदो सूर्यलाई समेत उत्तिकै श्रद्धाका साथ पूजा गर्नु छठ पर्वको विशिष्ट विशेषता हो।

चार दिनसम्म चल्ने धार्मिक अनुष्ठान

छठ पर्व सामान्यतया कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चार दिन मनाइन्छ। यस अवधिमा व्रतालुहरूले कठोर नियम, आत्मसंयम र पूर्ण पवित्रताका साथ विभिन्न धार्मिक विधि पूरा गर्छन्।

पहिलो दिन : नहाय–खाय

पर्वको पहिलो दिन व्रतालुहरूले नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयमा स्नान गरी घरको सरसफाइ गर्छन्। शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्दै पर्वको औपचारिक सुरुवात गरिन्छ। यस दिनदेखि नै खानपान र आचरणमा विशेष शुद्धता अपनाइन्छ।

दोस्रो दिन : खरना

दोस्रो दिनलाई खरना भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू दिनभर उपवास बसेर साँझ स्नान गरी दूध, चामल र सख्खरबाट खीर तयार गर्छन्। उक्त प्रसाद भगवान्लाई अर्पण गरी परिवारका सदस्य तथा आफन्तसँग ग्रहण गरिन्छ। त्यसपछि कठिन उपवासको क्रम सुरु हुन्छ।

तेस्रो दिन : अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य

छठ पर्वको सबैभन्दा आकर्षक र महत्त्वपूर्ण दृश्य तेस्रो दिन साँझ देखिन्छ। व्रतालुहरू परिवारका सदस्यसहित नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा पुग्छन्। बाँसका डाली र सुपलीमा केरा, नरिवल, उखु, मौसमअनुसारका फलफूल, ठेकुवा, कसारलगायतका प्रसाद सजाइन्छ।

साँझपख जलाशयमा उभिएर अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई दूध र जलसहित अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। यस अवसरमा घाटहरू दीप, फूल र विभिन्न सजावटले झकिझकाउ देखिन्छन्। भक्तिमय गीत, भजन र पारिवारिक जमघटले वातावरणलाई अझ उल्लासमय बनाउँछ।

चौथो दिन : उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य

पर्वको अन्तिम दिन बिहान सबेरै व्रतालुहरू पुनः जलाशयमा पुग्छन्। उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरी परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य र सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्छन्। यससँगै छठको व्रत विधिवत् सम्पन्न हुन्छ र व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी उपवास तोड्छन्।

मिथिलाको संस्कृतिदेखि राष्ट्रिय पहिचानसम्म

छठ पर्वको विशेष सम्बन्ध नेपालको मिथिला सभ्यता र संस्कृतिसँग जोडिएको छ। जनकपुरधाम, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा, सप्तरी, रौतहट, बारा र पर्सालगायतका जिल्लामा यो पर्व विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ।

जनकपुरधामको गङ्गासागर, धनुषसागर तथा अन्य ऐतिहासिक पोखरीहरूमा छठका अवसरमा हजारौँ श्रद्धालुको उपस्थिति रहने गर्दछ। त्यस्तै, वीरगञ्ज, राजविराज, लहान, गौर, विराटनगर र अन्य सहरमा पनि भव्य रूपमा छठ मनाइन्छ।

पछिल्लो समय काठमाडौँ उपत्यकाका बागमती नदी, कमलपोखरी, गौरीघाट र अन्य जलाशयमा समेत छठ मनाउने परम्परा विस्तार भएको छ। यसले छठ पर्व कुनै एउटा भूगोल वा समुदायमा मात्र सीमित नरही राष्ट्रिय सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा स्थापित हुँदै गएको देखाउँछ।

प्रकृतिप्रतिको सम्मान र वातावरण संरक्षणको सन्देश

छठ पर्व केवल धार्मिक आस्थाको विषय मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र संरक्षणको सन्देश दिने पर्व पनि हो। सूर्य, जल, माटो, वनस्पति र फलफूललाई विशेष महत्त्व दिइने यस पर्वले मानव जीवन प्रकृतिसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको तथ्य स्मरण गराउँछ।

पूजामा प्रयोग गरिने बाँसका सामग्री, माटाका भाँडा, प्राकृतिक फलफूल र अन्य सामग्रीले परम्परागत जीवनशैली तथा स्थानीय उत्पादनको महत्त्वसमेत उजागर गर्छन्।

यस पर्वले नदी, पोखरी र जलाशय सफा राख्नुपर्ने आवश्यकतासमेत सम्झाउँछ। त्यसैले छठ मनाउने क्रममा धार्मिक आस्थासँगै वातावरणीय स्वच्छता र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणलाई पनि प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

सामाजिक एकता र सद्भावको प्रतीक

छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक सद्भाव हो। यस अवसरमा जातजाति, भाषा, वर्ग र समुदायको विभेदभन्दा माथि उठेर मानिसहरू एकै स्थानमा भेला हुन्छन्। घाटको सरसफाइ, सजावट, व्यवस्थापन र पूजाको तयारीमा स्थानीयवासीको सामूहिक सहभागिता रहने गर्दछ।

परिवारका सदस्य, आफन्त, छिमेकी र साथीभाइबीच भेटघाट तथा शुभकामना आदानप्रदान हुने भएकाले यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउँछ।

विशेषगरी महिलाहरूले श्रद्धा, धैर्य र समर्पणका साथ व्रत बस्ने परम्पराले यस पर्वलाई थप विशिष्ट बनाएको छ। यद्यपि महिला र पुरुष दुवैले छठको व्रत बस्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ।

आस्था र परम्पराको निरन्तरता

समय परिवर्तनसँगै छठ पर्व मनाउने शैलीमा केही आधुनिकता थपिए पनि यसको मूल धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता आजसम्म कायम छ। नयाँ पुस्ताले समेत यस पर्वप्रति चासो र सहभागिता बढाउँदै लगेका छन्।

विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले पनि विभिन्न स्थानमा छठ मनाउँदै आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। यसले नेपाली समाजको सांस्कृतिक विविधता र राष्ट्रिय पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत परिचित गराउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

अन्त्यमा, छठ पर्व सूर्यको उपासना मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, पारिवारिक प्रेम, आत्मसंयम र सामाजिक एकताको अनुपम सन्देश बोकेको पर्व हो। अस्ताउँदो सूर्यलाई सम्मान गर्दै उदाउँदो सूर्यबाट नयाँ आशा र ऊर्जाको कामना गर्ने यस पर्वले जीवनमा धैर्य, समर्पण र सकारात्मक सोचको महत्त्वसमेत सिकाउँछ। यस्ता मौलिक चाडपर्वको संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो।

प्रतिक्रिया
सम्बन्धित खबर