सम्पादकीय : महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ११८औँ जन्मजयन्तीका सन्दर्भमा
आज कार्तिक २२ गते, लक्ष्मीपूजा। घर–घरमा दीप बल्छन्, लक्ष्मीको पाइला बनाइन्छ, धन र समृद्धिको कामना गरिन्छ। ठीक यही दिन वि.सं. १९६६ सालमा काठमाडौँको धोबीधारामा एक शिशु जन्मिएको थियो, जसलाई ‘लक्ष्मीप्रसाद’ नाम दिइयो। त्यही बालक पछि नेपाली साहित्यका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा भए। यसपालि उनको जन्मजयन्ती र भदौमा मनाइएको ६७औँ स्मृति दिवसबीच दुई महिनाको मात्र फरक छ — अर्थात् हामीसँग उनलाई सम्झने दुई–दुई अवसर छन्। तर प्रश्न यही हो : हामी सम्झन्छौँ कि केवल मनाउँछौँ ?
हरेक वर्ष जन्मजयन्तीमा शाल ओढाइन्छ, माला लगाइन्छ, कार्यक्रममा भाषण हुन्छ, भोलिपल्ट समाचारका पाना अर्कै विषयमा सर्छन्। देवकोटाको योगदान यो माला–शालभन्दा कतै ठूलो छ। उनले नेपाली भाषालाई संस्कृतको भारी बोकेको पण्डित्याऊ शैलीबाट मुक्त गरेर जनताको लय — झ्याउरेमा उतारे। ‘मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले होइन’ भन्ने एउटै हरफले यो समाजको जातीय भित्तामा आज पनि प्रहार गरिरहेको छ। यो विचार अझै पूरा भएको छैन; त्यसैले देवकोटा अझै ‘समसामयिक’ छन्।
इतिहासको कटु पक्ष पनि स्मरण गर्नुपर्छ। जसले देशको साहित्यलाई विश्वसामु पुर्यायो, तासकन्दको लेखक सम्मेलनमा अनुमति नलिई गएको भन्दै तत्कालीन राज्य संयन्त्रले उनकै तलब रोकिदियो। करिब ११० दिन शिक्षामन्त्री हुँदा उनले देशभर नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाए; तर आफ्नो उपचारका लागि भने उनले सधैँ सङ्घर्ष गर्नुपर्यो। क्यान्सरसँग लड्दा लड्दै २०१६ भदौ २९ मा पशुपति आर्यघाटमा ४९ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो। ‘महाकवि’ उपाधि उनलाई मृत्युको २५ वर्षपछि, वि.सं. २०४१ मा मात्र दिइयो। स्रष्टालाई जीवित छँदा सम्मान गर्न नसक्ने समाजले मरेपछि शाल ओढाएर के गर्छ ?
त्यसैले यो जन्मजयन्तीलाई फूल र भाषणमा सीमित नराखौँ। कम्तीमा तीन काम गर्न सकिन्छ।
पहिलो, देवकोटाका सम्पूर्ण कृति — प्रकाशित मात्र होइन, अप्रकाशित पाण्डुलिपिसमेत — संकलन, प्रमाणीकरण र डिजिटल अभिलेखीकरणको व्यवस्था गरियोस्। उनको जन्मस्थल धोबीधारा–डिल्लीबजार क्षेत्रमा एउटा स्थायी देवकोटा स्मृति केन्द्र र अनुसन्धान पुस्तकालय बन्नुपर्छ, जुन वर्षमा एक दिन मात्र खुल्ने ‘कार्यक्रमस्थल’ नहोस्।
दोस्रो, देवकोटाको लडाइँ भाषाको थियो। आज विद्यालय र विश्वविद्यालयमा नेपाली भाषा र साहित्यको स्थिति, पठन संस्कृतिको ह्रास र स्रष्टाको आर्थिक अवस्था हेर्दा उनको सपना अधुरो नै छ। ‘मुनामदन’ लाई केवल परीक्षाको पाठ्यपुस्तकबाट निकालेर घर–घरको पठनसामग्री बनाउने काम राज्य र प्रकाशक दुवैले गर्नुपर्छ।
तेस्रो, आजका स्रष्टालाई देवकोटाको नियति दोहोरिन नदिऊँ। स्रष्टा सम्मान, पारिश्रमिक र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता बिना साहित्यको भविष्य हुँदैन।
लक्ष्मीपूजाको राति जन्मेका मान्छेले जीवनभर धन होइन शब्द कमाए। आज लक्ष्मीलाई प्रवेश गराउँदै गर्दा उनकै हरफ पनि घरभित्र ल्याऔँ — दीप त निभ्छ, तर ‘दिल’ ठूलो बनाउने शिक्षा निभ्न दिनु हुँदैन। यही नै महाकविलाई दिइने साँचो श्रद्धाञ्जलि हो।




