काठमाडौं । पृथ्वीको मौसम प्रणालीमा हजारौँ किलोमिटर टाढा भएको प्रशान्त महासागरको तापक्रम परिवर्तनले समेत ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। त्यस्तै महत्वपूर्ण प्राकृतिक जलवायु घटनामध्ये ‘एल निनो’ एक हो। भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी भागमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा असामान्य रूपमा बढ्दा एल निनो अवस्था विकसित हुन्छ। यसले समुद्र र वायुमण्डलबीचको सामान्य सम्बन्ध परिवर्तन गर्दै विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम, वर्षा, खडेरी, बाढी तथा आँधीको स्वरूपमा प्रभाव पार्न सक्छ।

एल निनो भनेको के हो?

सामान्य अवस्थामा प्रशान्त महासागरमा पूर्वबाट पश्चिमतर्फ बहने व्यापारिक हावाले न्यानो सतही पानीलाई एसिया तथा अष्ट्रेलियातर्फ धकेल्छ। यस क्रममा दक्षिण अमेरिकाको पश्चिमी तटतर्फ समुद्रको गहिराइबाट चिसो पानी माथि आउने प्रक्रिया हुन्छ, जसलाई ‘अपवेलिङ’ भनिन्छ।

तर केही वर्षमा यी व्यापारिक हावा कमजोर हुन्छन्। त्यसपछि पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा जम्मा भएको न्यानो पानी पूर्वतर्फ सर्न थाल्छ र मध्य तथा पूर्वी प्रशान्त महासागरको समुद्री सतह असामान्य रूपमा तात्न थाल्छ। यही समुद्र–वायुमण्डलको परिवर्तनलाई एल निनो भनिन्छ।

विश्वको मौसममा कसरी प्रभाव पार्छ?

एल निनोले आफू उत्पन्न भएको प्रशान्त महासागरमै मात्र प्रभाव पार्दैन। समुद्रको तापक्रम परिवर्तनसँगै वायुमण्डलीय परिसञ्चरण, हावाको दिशा, वायुदाब र वर्षाको वितरणमा परिवर्तन आउँदा विश्वका विभिन्न भागमा मौसमको स्वरूप प्रभावित हुन्छ। (NOAA Physical Sciences Laboratory)

१. तापक्रम वृद्धि

एल निनोका बेला समुद्रबाट वायुमण्डलमा थप ताप निस्कने भएकाले विश्वव्यापी औसत तापक्रम बढ्न सक्छ। एल निनो आफैंले पृथ्वीको ऊर्जा थप्ने होइन, समुद्रमा सञ्चित तापलाई वायुमण्डलमा पुनः वितरण गर्ने प्राकृतिक प्रक्रिया हो।

२. खडेरीको जोखिम

प्रशान्त महासागरको पश्चिमी क्षेत्रमा वर्षा घट्न सक्ने भएकाले इन्डोनेसिया, अष्ट्रेलियाका केही भागलगायत क्षेत्रमा खडेरी र उच्च तापक्रमको जोखिम बढ्न सक्छ। यसले वन डढेलो र पानीको अभावसमेत निम्त्याउन सक्छ।

३. अत्यधिक वर्षा र बाढी

अर्कोतर्फ, पूर्वी तथा मध्य प्रशान्तका केही क्षेत्र र दक्षिण अमेरिकाका केही भागमा सामान्यभन्दा बढी वर्षा हुन सक्छ। यसले बाढी, पहिरो र अन्य जलजन्य विपद्को जोखिम बढाउन सक्छ।

४. कृषि उत्पादनमा असर

वर्षा र तापक्रमको असामान्य वितरणले खेतीपाती प्रभावित हुन सक्छ। कतै पानीको अभावले उत्पादन घट्न सक्छ भने कतै अत्यधिक वर्षाले बाली नष्ट गर्न सक्छ। त्यसैले एल निनोको प्रभाव खाद्य आपूर्ति र कृषि अर्थतन्त्रसम्म पुग्न सक्छ

५. समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा प्रभाव

समुद्रको सतहमा तातो पानी बढ्दा समुद्री पोषक तत्त्व माथि आउने प्रक्रियामा परिवर्तन आउन सक्छ। यसले माछा तथा अन्य समुद्री जीवको वितरण र समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पार्न सक्छ। अत्यधिक समुद्री तापक्रमले प्रवाल भित्तामा ‘कोरल ब्लिचिङ’ को जोखिमसमेत बढाउन सक्छ।

नेपालमा यसको अर्थ के?

नेपाल एल निनोको मुख्य केन्द्रबाट निकै टाढा भए पनि यसको प्रभाव दक्षिण एसियाली मौसमी प्रणालीमार्फत अप्रत्यक्ष रूपमा देखिन सक्छ। एल निनोले विश्व तथा क्षेत्रीय वायुमण्डलीय परिसञ्चरणमा परिवर्तन ल्याउने भएकाले मनसुनको वर्षा, तापक्रम र मौसमी गतिविधिमा असर पर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। तर एल निनो भएको प्रत्येक वर्ष नेपालमा एउटै प्रकारको मौसम हुन्छ भन्ने हुँदैन। क्षेत्रीय भूगोल, समुद्री तापक्रम, भारतीय महासागरको अवस्था र अन्य मौसमी प्रणालीले पनि नेपालको मौसम निर्धारण गर्छन्। NOAA ले समेत एल निनोको प्रभाव वर्षअनुसार फरक हुन सक्ने र कुनै निश्चित प्रभाव सुनिश्चित नहुने उल्लेख गरेको छ।

२०२६ मा किन एल निनो चर्चामा छ?

NOAA को १० सेप्टेम्बर २०२६ को पछिल्लो मूल्याङ्कनअनुसार एल निनो थप बलियो भइरहेको छ। पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा ३ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी पुगेको र २०२६ को शरद् तथा उत्तरी गोलार्धको हिउँदमा निकै बलियो एल निनो हुने सम्भावना ९० प्रतिशतभन्दा बढी रहेको NOAA ले जनाएको छ।

तर वैज्ञानिकहरूले एल निनोको बलियोपन र त्यसको वास्तविक मौसम प्रभाव एउटै कुरा नभएको स्पष्ट गरेका छन्। बलियो एल निनोले केही प्रभावको सम्भावना बढाउन सक्छ, तर कुनै निश्चित स्थानमा कस्तो मौसम हुन्छ भन्ने कुरा निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन।

एल निनो कति समय रहन्छ?

सामान्यतः एल निनो अवस्था करिब ९ देखि १२ महिनासम्म रहन्छ। यसको विकास, उत्कर्ष र कमजोर हुने समय भने घटनाअनुसार फरक हुन सक्छ। एल निनो र यसको विपरीत अवस्था ला निना मिलेर एल निनो–दक्षिणी दोलन नामक प्राकृतिक जलवायु चक्र बनाउँछन्।

एल निनो केवल प्रशान्त महासागरको तापक्रम बढ्ने घटना होइन। समुद्र, वायुमण्डल र विश्वव्यापी मौसम प्रणालीबीचको जटिल अन्तरसम्बन्धलाई प्रभावित गर्ने महत्वपूर्ण प्राकृतिक जलवायु प्रक्रिया हो। यसको प्रभाव कतै खडेरीका रूपमा देखिन सक्छ भने कतै अत्यधिक वर्षा, बाढी, तापक्रम वृद्धि वा समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा परिवर्तनका रूपमा देखिन सक्छ।

त्यसैले एल निनोको अध्ययन मौसम पूर्वानुमान मात्र होइन, कृषि, जलस्रोत, विपद् व्यवस्थापन, खाद्य सुरक्षा र वातावरणीय योजनाका लागि समेत महत्वपूर्ण मानिन्छ।