काठमाडौं । पछिल्लो समय बजारमा खानेतेलको मूल्यमा भएको तीव्र वृद्धिले उपभोक्ताको भान्सामा सीधा असर पारेको छ। एक साताको अन्तरालमै प्रतिलिटर ५० रुपैयाँसम्म मूल्य बढेपछि उपभोक्ता, खुद्रा व्यापारी र अधिकारकर्मी सबैले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

एक सातामै ५० रुपैयाँ वृद्धि

बबरमहलस्थित एक किराना पसलमा भेटिएका जीतबहादुर गुरुङले एक साताअघि प्रतिलिटर २४५ रुपैयाँमा किनेको सनफ्लावर तेल आइतबार २९५ रुपैयाँमा किन्नुपरेको बताए।
“एक सातामै ५० रुपैयाँ बढ्नु सामान्य होइन, किन बढ्यो भन्ने जवाफ कसैसँग छैन,” उनले गुनासो गरे।

नयाँ बानेश्वरकी खुद्रा व्यापारी देवी पाण्डे भन्छिन्, “हामीकहाँ त होलसेलमै प्रतिकार्टुन ३०० रुपैयाँसम्म बढेर आउँछ। कम्पनीबाटै महँगो आएपछि खुद्रामा सस्तो बेच्न सकिँदैन।”

उद्योगीहरूको तर्क: अन्तर्राष्ट्रिय बजार र भारतको माग

उद्योगीहरू भने मूल्यवृद्धिको कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा पदार्थ (क्रुड तेल) को भाउ बढ्नु र आपूर्ति संकुचन भएको बताउँछन्।
उनीहरूका अनुसार:

• जाडो मौसम र होली पर्व नजिकिँदा भारतमा खानेतेलको माग बढेको

• नेपालबाट ठूलो मात्रामा तेल भारत निर्यात हुने

• स्वदेशी बजारमा आपूर्ति अभाव देखिने

• विशेष गरी सनफ्लावर र सोयाबिन तेलमा बढी दबाब परेको

तोरीको तेलमा नेपाल–भारत कर नीतिको फरकले समस्या बढाएको उद्योगीहरूको दाबी छ।

संघको तथ्यांक: १५ दिनमा १० रुपैयाँ मात्र वृद्धि

नेपाल खुद्रा व्यापार संघका अनुसार १५ दिनको अवधिमा सनफ्लावर तेल प्रतिलिटर १० रुपैयाँ मात्र बढेको देखिन्छ (२५० बाट २६० रुपैयाँ)। तर बजारमा पसलअनुसार मूल्य धेरै फरक–फरक छ। संघले तोकेको मूल्य र वास्तविक बिक्री मूल्यबीच ठूलो अन्तर देखिएको छ।

संघका महासचिव अमुलकाजी तुलाधर भन्छन्,
“उद्योगीहरूले ६ महिनाको स्टक भएको भन्छन्, तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भाउ बढ्ने बित्तिकै भोलिपल्ट यहाँ मूल्य किन बढ्छ? यो अनुगमनको कमजोरी र मिलेमतोको संकेत हो।”

उपभोक्ता अधिकारकर्मीको आरोप: कृत्रिम अभाव

उपभोक्ता अधिकारकर्मी माधव तिमल्सिनाले उद्योगीहरूले कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेर अत्यधिक नाफा कमाइरहेको आरोप लगाए।
उनका अनुसार:

• सरकारले उत्पादनको २५% तेल स्वदेशी बजारका लागि छुट्याउनुपर्ने नियम

• तर उद्योगीहरूले अधिकांश तेल भारत निर्यात गर्ने

• नेपालमा अभाव देखाएर महँगोमा बिक्री गर्ने

उनले प्रतिलिटर ५० रुपैयाँसम्म वृद्धि “उपभोक्तामाथिको ठूलो शोषण” भएको बताए।

सरकारी प्रतिक्रिया

वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले भने विषयमा जानकारी आएको र उद्योगीहरूसँग छलफलका लागि बोलाइएको जनाएको छ।
विभागका निर्देशक नरहरि तिवारीका अनुसार डलरको भाउमा भएको उतारचढाव पनि एक कारण हुन सक्छ, तर विस्तृत अध्ययन भइरहेको छ।

निर्यातको ठूलो हिस्सा

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ६ महिनामा:

• ५६ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको सोयाबिन तेल

• करिब ४.८ अर्ब रुपैयाँको सनफ्लावर तेल

नेपालबाट निर्यात भएको तथ्यांक छ। भारततर्फ शून्य भन्सारका कारण निर्यात आकर्षक बन्दै गएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजार पनि महँगो

२०२६ को सुरुवातसँगै विश्व बजारमा सनफ्लावर तेलको मूल्य करिब २०% बढेर प्रतिटन १,५३० डलर पुगेको छ। आपूर्ति अवरोध र बायोडिजेलको माग वृद्धि यसका प्रमुख कारण मानिएका छन्।

निष्कर्ष

खानेतेलको मूल्यवृद्धिमा अन्तर्राष्ट्रिय बजार, भारतको माग, निर्यात नीति, कर संरचना र आन्तरिक अनुगमनको कमजोरी — सबै तत्व जोडिएका देखिन्छन्। तर यसको सीधा मार भने उपभोक्ताको भान्सामा परेको छ। प्रभावकारी अनुगमन र पारदर्शी मूल्य निर्धारण बिना बजार स्थिर हुन कठिन देखिन्छ।